Podczas wizyty stomatologicznej padają słowa, które brzmią obco: dewitalizacja, skaling, glassionomery, ząb wgłobiony. Poniższy słowniczek tłumaczy je prostym językiem, żeby łatwiej było zrozumieć, o czym mówi lekarz i o co dopytać.
Ten spis ma charakter wyłącznie wyjaśniający. Nie służy do samodzielnego rozpoznawania problemów z zębami ani do wybierania metody leczenia. O tym, jakie postępowanie jest właściwe w konkretnej sytuacji, decyduje stomatolog po zbadaniu jamy ustnej i, jeśli to potrzebne, po wykonaniu zdjęcia rentgenowskiego.
Pojęcia zostały pogrupowane tematycznie, od budowy zęba po wady rozwojowe uzębienia.
Budowa zęba i jamy ustnej
Podstawowe określenia anatomiczne pojawiają się najczęściej, bo od nich zaczyna się każdy opis stanu uzębienia.
- Miazga zęba - miękka tkanka zęba znajdująca się we wnętrzu w tzw. komorze zęba. Składa się z naczyń krwionośnych, limfatycznych i nerwów. Potrafi bardzo boleć.
- Zębina – tkanka twarda zęba, leżąca pod szkliwem w koronie zęba, a pod cementem w korzeniu zęba. Otacza jamę wypełnioną miękką miazgą.
- Kieł - ząb 3 (liczymy zawsze od środka ku tyłowi)
- Kieszeń dziąsłowa - zagłębienie w dziąśle w miejscu styku zęba i dziąsła. Może być fizjologiczna i patologiczna.
- Mięsko podjęzykowe - tkanka dobrze unaczyniona lekko pofałdowana zawierająca ujścia przewodów wyprowadzających ślinianek podjęzykowej i podżuchwowej.
Profilaktyka i higiena
Część zabiegów nie leczy próchnicy, tylko ma jej zapobiegać lub usuwać osady i przebarwienia.
- Fluoryzacja - zabieg ten polega na pędzlowaniu, wcieraniu w zęby roztworów, żeli i lakierów fluorkowych lub nanoszeniu na powierzchnię zębów specjalnej pianki. Fluoryzacja wzmacnia zęby. Fluor uwalniany z stosowanych preparatów wbudowuje się w szkliwo wzmacniając jego strukturę i czyni go bardziej odpornym na działanie kwasów płytki nazębnej. Ponadto fluor „naprawia” drobne ubytków szkliwa.
- Skaling - usuwanie kamienia nazębnego z powierzchni zębów
- Piaskowanie zębów - zabieg, który umożliwia usunięcie miękkich, ciągliwych złogów, przebarwień związanych z paleniem tytoniu, piciem herbaty oraz wina. Złogi usuwa się na zasadzie wytwarzania strumienia proszku.
- Wybielanie – może być wykonywane w gabinecie stomatologicznym lub w domu pacjenta. Substancjami aktywnymi w tych zabiegach są nadtlenki. Wybielanie może mieć różny przebieg, w zależności od wybranej metody. Materiały używane przez dentystów mają większe stężenie substancji aktywnych, a przebieg wybielania dodatkowo bywa wzmacniany światłem i ciepłem.
- Halitosis = Fetor ex ore - brzydki zapach z ust, nieświeża, niekiedy gnilna woń, wyczuwalna w wydychanym powietrzu. Stan ten jest dla każdego dotkniętego tą przypadłością poważnym problemem powodującym znaczny dyskomfort, a czasem nawet stany nerwicowe, znaczny spadek samooceny.
Leczenie zęba i jego powikłania
Te pojęcia dotyczą ubytków, stanów zapalnych i leczenia kanałowego.
- Wypełnienie (plomba) – pozwala na wypełnieniu ubytku w zębie materiałem kompozytowym, światłoutwardzalnym.
- Glassionomery - Materiały do wypełnień bardzo trudnych ubytków próchnicowych. Materiały glassionomerowe są bardzo odporne na wilgoć a ich najważniejszą cechą jest wydzielanie fluoru.
- Pulpitis - zapalenie miazgi zęba
- Leczenie endodontyczne - leczenie kanałowe - leczenie korzenia poprzez mechaniczne i chemiczne opracowanie kanału oraz jego wypełnienie gutaperką wraz z uszczelniaczem
- Dewitalizacja - zatrucie, zabicie, pozbawienie zęba życia poprzez założenie na miazgę odpowiedniego środka. Zatruwanie zęba zajmuje około 14 dni.
- Przetoka - ujście treści ropnej na dziąśle, najczęściej w postaci niewielkiego wygórowania przypominającego krostę.
- Zgorzel – specyficzny rodzaj martwicy zębów, do której dochodzi na skutek działania bakterii gnilnych, rozwijających się w obumarłych tkankach miazgi zęba. Zgorzel jest bardzo niebezpieczna dla organizmu.
Zabiegi chirurgiczne i znieczulenie
Niektóre nazwy brzmią groźnie, choć opisują dość typowe postępowanie stomatologiczne.
- Ekstrakcja - usunięcie zęba ( wyrwanie)
- Resekcja - odcięcie wierzchołka korzenia zęba
- Gingiwektomia - wycięcie dziąsła
- Zamkniecie zatoki szczękowej – zabieg chirurgiczny, który jest konieczny, jeśli usunięty ząb miał korzenie w zatoce szczękowej.
- Znieczulenie nasiękowe - rodzaj, sposób podania znieczulenia wokół zęba; znieczula zwykle tylko 1-3 zębów.
Protetyka, ortodoncja i wyposażenie gabinetu
Odbudowa zniszczonego zęba i uzupełnienia protetyczne mają własne słownictwo.
- Wkład koronowo-korzeniowy – stosowany w przypadku utraty znacznej części zęba. Umożliwia umieszczenie korony protetycznej na podbudowie z metalowego sztyftu.
- Klamra - element utrzymujący protezę na zębie; zwykle doginana druciana lub lana
- Masa wyciskowa - masa służąca do robienia wycisków pod protezy, korony i mosty, a także aparaty ortodontyczne ruchome. Zwykle jest kolorowa, czasem zmienia kolor z fioletowego na biały. Wycisk pobrany taką masą jest negatywem stanu faktycznego jamy ustnej.
- Szynowanie – dotyczy zębów rozchwianych, ma na celu ustabilizowanie zębów - przez wzajemne ich łączenie, zahamowanie wędrowania, przechylania i wysuwania się zębów. Szyna przedłuża okres korzystania z własnych zębów. Jednym ze stosowanych materiałów jest włókno szklane.
- Ortopedia szczękowa - ortodoncja
- Ślinociąg - rurka odsysająca ślinę i inne płyny z jamy ustnej
Zdjęcie rentgenowskie zębów
Rtg panoramiczne - pantomogram - zdjęcie rtg pokazujące całość uzebienia, szczękę, zuchwę, jamę nosową, zatoki szczękowe i jeszcze kilka innych rzeczy.
Takie zdjęcie pozwala ocenić między innymi zęby zatrzymane, stan korzeni i kości. O tym, czy jest potrzebne i jakiego rodzaju, decyduje lekarz.
Wady rozwojowe zębów
Część nieprawidłowości powstaje jeszcze w okresie tworzenia się zawiązków zębowych. Rozpoznaje je stomatolog, zwykle na podstawie oglądania i zdjęcia rentgenowskiego.
- Zęby bliźniacze (dentes geminati) - jedna z wad wrodzonych morfologii zębów, powstających w okresie odontogenezy. Zęby bliźniacze powstają przez rozszczepienie się lub częściowy podział zawiązka zęba w okresie formowania się korony lub poprzez połączenie się prawidłowego zawiązka z nadliczbowym.
- Ząb noworodkowy – ząb wyrżnięty krótko po urodzeniu się dziecka.
- Ząb wrodzony – ząb wytworzony i wyrżnięty w czasie życia płodowego.
- Ząb wgłobiony – wada rozwojowa zęba polegająca na wciśnięciu twardych tkanek zęba (szkliwa i zębiny) do komory zęba. Wgłobienie zazwyczaj objawia się zmianami morfologicznymi w koronie zęba. Występuje zazwyczaj w siekaczach, kłach i zębach nadliczbowych szczęki oraz w siekaczach i przedtrzonowcach żuchwy.
- Zęby Turnera – wada rozwojowa zębów polegająca na ubytkach powierzchniowej warstwy szkliwa. Spowodowana jest uszkodzeniem narządu szkliwiotwórczego zawiązka zęba stałego. Dotyczy głównie zębów przedtrzonowych.
- Zęby rybie – anomalia rozwojowa zębów polegająca na braku warstwy szkliwa na powierzchni wargowej zębów.
- Zęby pieńkowe (stożkowe) – występują jako zęby dodatkowe, nadliczbowe lub na skutek filogenetycznego zaniku uzębienia charakterystycznego dla gatunku ludzkiego. Są wynikiem miejscowego zaburzenia rozwojowego uzębienia.
- Zęby krokodylowe – bardzo rzadko występujące zaburzenie rozwojowe, dotykające całego uzębienia, które przyjmuje postać zębów pieńkowych (stożkowych).
- Zęby zatrzymane – zęby mleczne lub stałe, które pomimo całkowitego i prawidłowego wykształcenia, pozostały w kościach szczęk. Zatrzymanie może być całkowite –cały ząb pozostaje w kości, lub częściowe – ząb przebił kość, ale nie wyrżnął się całkowicie tylko pozostał w tkankach miękkich.
Kiedy zgłosić się do stomatologa
Znajomość pojęć nie zastępuje badania. Do lekarza dentysty warto zgłosić się, gdy pojawia się ból zęba utrzymujący się mimo upływu czasu, nadwrażliwość na zimno lub ciepło, obrzęk dziąsła albo policzka, krostka na dziąśle przypominająca przetokę, krwawienie dziąseł przy myciu zębów, rozchwianie zęba, ukruszenie wypełnienia lub korony, a także utrzymujący się nieprzyjemny zapach z ust.
Szybszej konsultacji wymagają: narastający obrzęk twarzy, gorączka towarzysząca bólowi zęba, trudności w otwieraniu ust lub w przełykaniu oraz uraz z wybiciem albo złamaniem zęba. Osobnym powodem wizyty jest kontrola profilaktyczna, także wtedy, gdy nic nie boli.
Ważna informacja
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoznaniu, badaniach i leczeniu decyduje lekarz po zbadaniu pacjenta. W razie nagłych objawów należy skorzystać z pomocy medycznej.
Najczęstsze pytania
Czym różni się skaling od piaskowania?
Skaling to usuwanie kamienia nazębnego z powierzchni zębów. Piaskowanie usuwa miękkie, ciągliwe złogi oraz przebarwienia, na przykład po tytoniu, herbacie czy winie, za pomocą strumienia proszku. Bywają stosowane osobno lub jedno po drugim, o czym decyduje lekarz.
Co oznacza leczenie kanałowe?
To leczenie endodontyczne, czyli leczenie korzenia przez mechaniczne i chemiczne opracowanie kanału oraz jego wypełnienie gutaperką wraz z uszczelniaczem. Zakres i liczbę wizyt ustala stomatolog w zależności od stanu zęba.
Czy ząb zatrzymany zawsze trzeba usuwać?
Nie ma jednej odpowiedzi. Ząb zatrzymany to ząb prawidłowo wykształcony, który pozostał w kości szczęki lub żuchwy. Postępowanie zależy od jego położenia, wpływu na sąsiednie zęby i dolegliwości, a ocenia je lekarz, zwykle po zdjęciu rentgenowskim.
Dlaczego niektóre pojęcia mają nazwy łacińskie?
Terminy takie jak pulpitis, fetor ex ore czy dentes geminati pochodzą z łacińskiego nazewnictwa medycznego i bywają zapisywane w dokumentacji. Warto poprosić lekarza o wyjaśnienie zapisu, jeśli nie jest zrozumiały.
